راهنمای اندازه گیری و پایش رضایت مشتریان بر اساس ISO 1004:2010
دامنه کاربرد و تعاریف
استاندارد ISO10004:2010 راهنمایی برای تعریف و استقرار فرآیندهایی برای پایش و اندازه گیری میزان رضایت مشتری ارائه می نماید.
رضایت مشتری(CUSTOMER SATISFACTION) به میزان تلقی مشتری از برآورده شدن خواسته هایش گفته می شود.
به عبارت دیگر رضایت مشتری توسط فاصله بین انتظارات مشتری و تلقی او از محصولی که به دستش رسیده است بیان می شود.
خواسته های مشتری نیازها و انتظارات او می باشد و این انتظارات تصریحی یا تلویحی می باشد.
شکایات مشتری یک شاخص عمومی برای رضایت مشتری می باشد ولی لزوماً نبودن شکایت دلیل بر رضایت مشتری نمی باشد. همچنین وقتی خواسته های مشتری مورد توافق قرار گرفته و برآورده می شود نیز دلیل بر بالا بودن سطح رضایت مشتری نمی تواند باشد.
چهارچوب اندازه گیری و پایش میزان رضایتمندی مشتریان
مطابق با استاندارد ISO10004، سازمان باید سیستم اندازه گیری رضایت مشتریان را برای برنامه ریزی، اجرا و بهبود فرآیندهای اندازه گیری و پایش رضایت مشتریان ایجاد کند.
برنامه ریزی (PLANNING) شامل تعریف روشهای اجرا و تخصیص منابع لازم برای این امر می باشد
اجرا (OPERATION)
شامل شناسایی انتظارات مشتری، جمع آوری و تحلیل داده های مورد نظر و ایجاد اطلاعات لازم جهت پایش و بهبودمیزان رضایت مشتری می باشد.
نگهداری و بهبود (MAITENANCE & IMPROVEMENT) شامل بازنگری و ارزیابی فرآیندها و بهبود مستمر این فرآیندها می باشد
که به طور مختصر هر کدام از این مراحل توضیح داده می شود:
برنامه ریزی برای فرآیندهای پایش و اندازه گیری میزان رضایت مشتری
در قدم اول باید هدف از اندازه گیری و پایش رضایت مشتری به طور شفاف مشخص شود به طور مثال:
ارزیابی عکس العملی مشتری نسبت به محصولات فعلی و یا جدید (و یا محصولات طراحی شده)
به دست آوردن اطلاعاتی در مورد جنبه های خاص سازمان مانند فرآیند پشتیبانی ، رفتار پرسنل و سازمان
به دست آوردن دلایل شکایت مشتری
بررسی دلایل کاهش سهم بازار
برای پایش روند رضایت مشتری
برای مقایسه رضایت مشتریان با سازمانهای دیگر و مشابه و ...
این اهداف چگونگی بدست آوردن داده ها و نحوه تحلیل اطلاعات و نوع اقدامات حاصل از این اطلاعات را مشخص می کند.
در مرحله بعد دامنه کاربرد اندازه گیری رضایت مشتری و اینکه داده های جمع آوری شده از چه نوعی بوده و یا از کجا جمع آوری شوند باید تعیین گردد.
دامنه کاربرد می تواند با توجه به نوع مشتریان، نوع بازار و یا نوع محصول تعریف گردد . در این مرحله همچنین باید دوره های زمانی جمع آوری داده های رضایت مشتری مشخص گردد که می تواند در بازه های زمانی منظم و یا بر حسب مورد (مانند نیاز بازار و یا اتفاقات خاصی) و یا ترکیبی از هر دو آنها باشد.
بعضی از اطلاعات لازم جهت اندازه گیری رضایت مشتری، به طور غیر مستقیم از فرآیندهای داخلی سازمان(مانند رسیدگی به شکایات) و یا از منابع خارجی( مانند گزارش واسطه ها و عاملان توزیع) بدست می آید و معمولاً سازمان نیاز دارد این اطلاعات را با داده هایی که به صورت مستقیم به دست می آورد ادغام نماید. به هر حال روش جمع آوری اطلاعات و اینکه چه اطلاعاتی باید جمع آوری شود و مسئول یا مسئولین این کار باید مشخص گردد.
لازم است منابع لازم شامل منابع انسانی و سایر منابع مورد نیاز برای این کار تامین گردد.
اجرای اندازه گیری و پایش میزان رضایت مشتری
برای اجرا باید:
انتظارات مشتری (customer expectation) شناسایی شود
داده های رضایت مشتری جمع آوری شود.
داده های جمع آوری شده تحلیل شود.
بازخورد برای بهبود رضایت مشتری تهیه شود.
به طور مستمر رضایت مشتری پایش شود.
به منظور شناسایی انتظارات مشتری، اول باید مشتریان اعم از مشتریان فعلی یا مشتریان بالقوه شناسایی شوند و همچنین باید الزامات تصریحی ، تلویحی ، قانونی و سایر خواسته های مشتری (WISH LIST) مشخص شود. لازم به ذکر است تمام جنبه های محصول صریحاً بیان نمی شود و برخی جنبه های محصول چشم پوشی شده و یا ناشناخته می باشد.
به منظور جمع آوری داده های رضایت مشتری سازمان باید مشخصه های محصول مانند کیفیت، قابلیت اعتماد، زیبایی، ایمنی ، تعمیر پذیری، خدمات پس از فروش ... ، مشخصه های تحویل محصول مانند: تحویل به موقع، کامل بودن سفارش، زمان پاسخگویی و بخش تحویل محصول و مشخصه های سازمان مانند: مشخصات شخصی، ادب، صلاحیت و ارتباطات پرسنل، فرآیندهای پرداخت، رسیدگی به شکایات، رازداری، رفتار سازمانی و اخلاق حرفه ای و ... را شناسایی و مشخص نماید. همچنین هر کدام از این مشخصه ها از نظر اهمیت و میزان تاثیر آن در رضایت مشتری رتبه بندی گردد که برای این منظور نیز می توان از نظرات مشتریان استفاده کرد.
سازمان باید از منابع اطلاعات موجود نیز که تاثیر در میزان رضایت مشتری دارد استفاده کند مانند:
روند و تعداد شکایات مشتریان، تعداد محصول برگشتی و تعداد محصول بازکاری و تعمیر شده، گزارشات بازرسی محصول توسط مشتری، اطلاعات بدست آمده از پرسنل بازاریابی و فروش، گزارش تامین کنندگانی که با مشتریها در ارتباطند، گزارش مشتریان در مورد نظرات مصرف کنندگان ، گزارش واسطه ها و توزیع کنندگان، مطالعات بخش صنعت و بررسیهای مقایسه ای و ...
در ادامه سازمان باید روش جمع آوری داده های مورد نیاز را مشخص نماید که عمومی ترین روش جمع آوری داده ها روش نظر سنجی (survey) می باشد.
نظر سنجی ها معمولاً به روش مصاحبه رودررو و یا مصاحبه تلفنی با مشتری، مذاکره با گروه مشتریان، نظرسنجی از طریق نامه و یا E-MAIL و یا نظرسنجی ONLINE از طریق اینترنت می باشد که با توجه به نوع و تعداد مشتریان و محل جغرافیایی آنها و یا نوع و تکرار نظرسنجی و یا مشخصات محصول می تواند انتخاب شود.
همچنین روش نمونه گیری از مشتریان و اندازه نمونه انتخاب شده نیز باید مشخص شود. روشهای نمونه گیری باید این اطمینان را ایجاد کند که اطلاعات بدست آمده درست بوده و نمونه مورد نظر نشان دهنده وضعیت کل مشتریان می باشد.
تحلیل داده های رضایت مشتری
تحلیل داده های جمع آوری شده از مشتریان به منظورهای زیر انجام می گیرد:
درجه بندی میزان رضایت مشتریان و روند آنها
بدست آوردن جنبه های محصول یا فرآیندهای سازمان که تاثیر بر میزان رضایت مشتری دارند
بدست آوردن اطلاعات در مورد محصولات یا فرآیندهای رقبا
بدست آوردن نقاط قوت و نواحی قابل بهبود
داده های جمع آوری شده باید دسته بندی شده و از نظر صحت و کامل بودن چک شوند. روش تحلیل داده ها با توجه به نوع داده های جمع آوری شده باید مشخص شود.
تحلیل داده ها و نتایج حاصل از آن باید تصدیق (validation) شوند که این امر می تواند به روشهای زیر انجام شود.
تقسیم بندی داده ها و بدست آوردن تغییرات احتمالی در آنها
تعیین مشخصاتی از محصول که می تواند تاثیر بزرگی بر روی نتایج بگذارد.
بررسی سازگاری نتایج و مقایسه با سایر شاخصها با روندهایی که تاثیر بر رضایت مشتری دارد مانند: شکایات مشتری
نتایج حاصل از تحلیل داده ها باید مدون شده و گزارش شود تا پیشنهادهایی برای بدست آوردن نقاط بهبود و بالا بردن رضایت مشتری از آن حاصل شود.
بازخورد اطلاعات رضایت مشتری و اقدامات حاصل از آن
اطلاعات بدست آمده از تحلیل داده های رضایتمندی مشتریان به منظور دست یافتن به اهداف اندازه گیری رضایت مشتری، باید برای اقدامات قابل کاربرد در سازمان از قبیل بهبود محصول، فرایندها و یا استراتژی مورد استفاده قرار گیرد.
سازمان باید این موضوع را که مشتریان یا گروه مشتریان انتخاب شده برای جمع آوری داده ها مناسب می باشند و داده های جمع آوری شده کامل و صحیح می باشند را مورد تصدیق قرار دهد. سازمان باید منابع داده ها (مستقیم و غیر مستقیم) را از نظر مرتبط بودن و صحت داده ها مورد آزمون قرار دهد.
همچنین اطلاعات مربوط به رضایت مشتریان باید در فواصل زمانی تعریف شده و توسط سطح مدیریت مشخصی مورد پایش قرار گیرد. ماهیت و دامنه اطلاعات مورد پایش بستگی به نیاز سازمان و اهداف مورد نظر می باشد و به طور مثال می تواند شامل موارد زیر باشد:
روند داده های رضایت مشتری به صورت کلی و یا روند داده های مرتبط با محصول، نوع مشتری و ....
اطلاعات مقایسه ای و یا رقابتی
نقاط ضعف و قدرت محصولات، فرایندها و رفتار سازمانی
چالشها و فرصتهای بهبود بالقوه
همچنین سازمان باید فرایندها و افرادی را که مسئول انجام فعالیتهای پس از تحلیل اطلاعات به منظور افزایش سطح رضایت مشتری می باشند را مشخص نماید. سازمان باید اجرای اقدامات مورد نظر را به منظور تاثیر این اقدامات بر پاسخ مشتری و بالا رفتن سطح رضایت مشتری، مورد پایش قرار دهد.
به طور مثال، اگر بازخورد مشتری در مورد ضعف در تحویل کالا باشد، سازمان باید اقداماتی را به منظور بهبود وضعیت تحویل و اینکه این اقدامات چه تاثیری بر بهبود رضایت مشتری دارد را در نظر بگیرد.
به منظور ارزیابی اثربخشی اقدامات تعریف شده، اطلاعات میزان رضایت مشتری باید با سایر شاخصهای عملکردی سازمان مطابقت داده شده و یا مورد تصدیق قرار گیرد. به طور مثال اگر اندازه گیری رضایت مشتریان نشان دهنده روند مثبتی باشد، در آن صورت تاثیر آن در سایر شاخصهای عملکردی مانند افزایش تقاضا، افزایش سهم بازار و افزایش مشتریان جدید باید دیده شود.
اگر روند رضایت مشتری با سایر شاخصهای عملکرد سازمان همخوانی نداشته باشد، این امر می تواند دلیل بر نقص فرایند اندازه گیری رضایت مشتری و بازخوردهای حاصل از آن باشد.
بهبود فرایندهای پایش و اندازه گیری رضایت مشتریان
سازمان باید در بازه های زمانی مرتب، فرایندهایی را که کار پایش و اندازه گیری رضایت مشتری را انجام می دهند به منظور اطمینان از کارایی و اثربخشی آنها و اینکه هنوز اطلاعات حاصل از آن صحیح، مرتبط و قابل استفاده می باشند، مورد بازنگری قرار دهد.
این بازنگری می تواند شامل موارد زیر باشد :
اطمینان از اینکه برنامه، زمانبندی و فرایندهای اندازه گیری رضایت مشتریان وجود دارد
بازنگری فرایند انتخاب مشتریان و مشخصه های مورد نظر به منظور اطمینان از همسو بودن با اهداف و اولویتها
اطمینان از اینکه فرایندهایی که انتظارات مشتری(تصریحی و تلویحی) را بدست می آورند جاری و جامع بوده و در صورت امکان توسط مشتری مورد تصدیق قرار می گیرند.
بازنگری شاخصهای غیر مستقیم رضایت مشتری به منظور اطمینان از اینکه منبع اطلاعاتی جاری، کامل و مرتبط می باشد.
اطمینان از اینکه روشها و فرایندهای اندازه گیری مستقیم رضایت مشتری، بیان کننده تغییرات شرایط مشتری و بازار می باشد.
اطمینان از اینکه در صورتیکه میزان رضایت مشتری با یک عدد بیان می شود، اجزاء مختلف و وزن آنها در بدست آمدن آن عدد موثر بوده اند.
بازنگری مرتب فرایندهایی که اطلاعات رضایت مشتری را با داده های داخلی و شاخصهای سازمان مورد تصدیق قرار می دهند.
تصدیق اینکه فرایندهای بازخورد رضایت مشتری و تعریف اقدامات مورد نظر فعال و اثربخش بوده و اطمینان از اینکه اطلاعات رضایت مشتری قابل کاربرد می باشد.
مشخص کردن نقاط ضعف و قوت ارتباط با مشتری به منظور بهبود
REFRENCE:
ISO/TS 10004:2010 - Quality management – customer satisfaction – Guidelines for monitoring and measuring
تهیه کننده : عباس امینی 16/9/89