۱۳۸۹ اسفند ۲۰, جمعه

* ارتباط هیجان با هوش هیجانی

هوش هیجانی همان توانایی شناخت، درك و تنظیم هیجان‌ها و استفاده از آنها در زندگی است. مجموعه‌ای از استعدادها، توانایی‌ها و مهارت‌هایی است كه افراد در جهت سازگاری مؤثر با محیط و كسب موفقیت در زندگی آماده می‌كند و این توانایی‌ها در طول زمان تغییر می‌كند و رشد می‌یابد كه با روش‌های آموزشی قابل اصلاح و بهبود است.

دقت شود در شناخت و درك‌ حالات هیجانی خود و دیگران و كارآیی در تنظیم، كنترل و استفاده از هیجان‌ها در رسیدن به اهداف برای فرد نتایج مثبتی به همراه دارد.

معمول‌ترین علامت اختصار برای هوش هیجانی از روی ضریب هوشی آی‌كیو (IQ) برداشته شده است كه به آن ضریب هیجانی (EQ) می‌گویند.

*تفاوت هوش شناختی با هوش هیجانی

آلفرد بینه در سال 1905 نمونه اولیه آزمون هوش واقعی را تهیه كرد. نمره هوش از تقسیم سن عقلی بر سن تقویمی به دست می‌آید.

هوش شناختی به ما اجازه می‌دهد تا بدانیم اطلاعات چگونه پردازش می‌شود. شناخت‌ها، شباهت‌ها، تقاوت‌ها، استنباط و استنتاج همه به طور واضح در قلمرو شناختی (ادراكی) و عقلی قرار دارند.

هوش هیجانی به طور ژنتیكی قابلیت اكتساب دارد و قابل اصلاح و بهبود است و در طول زندگی فرد همراه با آموزش ارتقا می‌یابد.

شناخت احساسات خویشتن و استفاده از آن برای اتخاذ تصمیم‌های مناسب در زندگی، توانایی اداره مطلوب خلق و خوی، وضع روانی و كنترل تكانش‌ها به وسیله هوش هیجانی سنجیده می‌شود.

* به این مثال توجه كنید:

یك ظرف پر از شكلات روی میز است. دختربچه‌ای آن را می‌بیند. به او گفته‌اند كه می‌تواند یك شكلات را همین حالا بخورد، ولی اگر 5 دقیقه صبر كند، می‌تواند دو شكلات بخورد.

مطمئناً داشتن دو شكلات بهتر از یك شكلات است. بنابراین تصمیم‌گیری آسان به نظر می رسد. اما 5دقیقه برای دخترك خیلی طولانی است. چه كار باید كرد؟ دخترك صورتش را برمی‌گرداند تا شكلات‌ها را نبیند، اما خیلی زود دوباره برمی‌گردد و شكلات برمی‌دارد.

این مثال برای درك معنی و مفهوم هوش هیجانی است. هوش هیجانی می‌تواند در حل مشكلات كمك كند. دخترك می‌تواند با تنظیم هیجان و عكس‌العمل به موقع خود، در مقابل وسوسه پاداش آنی (لحظه‌ای سریع) مقاومت كند.

* ضرورت آگاهی و رشد هوش هیجانی در آموزش پرورش

هوش هیجانی دارای نقش حیاتی در سلامت روانی ـ اجتماعی كودكان است و نبود هوش هیجانی در كودكان به معنای آماده بودن زمینه وقوع انواع مشكلات و مسائل و اختلالات رفتاری در آنها خواهد بود. به عنوان مثال سطح پایین هوش هیجانی باعث كاهش قدرت اراده و قدرت مدیریت می‌شود. همچنین باعث افزایش آلكسی تیمیا، تنبلی، عصبانیت، خشونت و استرس می‌شود.

در مورد رفتارهای بیرونی نیز سطوح پایین هوش هیجانی باعث ضعف در فعالیت‌های تحصیلی، افزایش تمایل به استفاده از دخانیات و الكل و میل به انحرافات جنسی می‌شود.

سارنی در پژوهشی بر روی 400 نفر از كاركنان شركت‌های مختلف دریافت افرادی كه هوش هیجانی بالایی دارند، از شادابی،‌ نشاط، سرزندگی و استقلال بیشتری در كار برخوردارند و عملكرد بهتری دارند. همچنین این افراد نسبت به زندگی خوش‌بین‌تر بوده و در برابر استرس مقاوم‌تر و از پیشرفت و موفقیت بیشتری در زندگی برخوردارند.

بررسی‌های انجام شده در مورد اعتماد به نفس، همدلی، خودابرازی، خوشبینی و تحمل فشارهای روانی كه همگی از مؤلفه‌های هوش هیجانی هستند، نشا می‌دهد كه ارتقای این مهارت‌ها در افراد با ارتقای مهارت‌های اجتماعی و سلامت و بهداشت روان آنها همبستگی معناداری دارد.

گلمن معتقد است وجود IQ به تنهایی برای موفقیت تحصیلی كافی نیست، بلكه فقط 20 درصد در موفقیت نقش دارد و 80 درصد دیگر به هوش هیجانی بستگی دارد.

گاردنر معتقد است مهم‌ترین خدمتی كه آموزش و پرورش می‌تواند در جهت رشد كودك انجام دهد، این است كه او را با توجه به استعدادهایش به سوی مناسب‌ترین زمینه هدایت كند؛ یعنی به جایی كه او در آن خشنود و كارآمد است و این مهم با سنجش هوش شناختی صرف ممكن نیست. بنابراین ما می‌توانیم مفهوم هوش هیجانی را در موقعیت‌های آموزشی مانند مدارس به كار ببریم. به یاری مشاوران و روان‌شناسان تربیتی در رفع نیازهای دانش‌آموزانی كه مشكلاتی در امر تحصیل و اختلالات رفتاری دارند، اقدام كنیم و با آموزش آن گام مهمی در جهت كاهش مشكلات آموزشی، اخلاقی، هیجانی برداریم.

ما می‌توانیم مفهوم هوش هیجانی را در موقعیت‌های آموزشی مانند مدارس به كار ببریم. به یاری مشاوران و روان‌شناسان تربیتی در رفع نیازهای دانش‌آموزانی كه مشكلاتی در امر تحصیل و اختلالات رفتاری دارند، اقدام كنیم و با آموزش آن گام مهمی در جهت كاهش مشكلات آموزشی، اخلاقی، هیجانی برداریم.

*مشكل موجود

با وجود اینكه بیشتر متخصصان تعلیم و تربیت در كشورهای توسعه‌یافته و یا در حال توسعه علاقه زیادی به گسترش سوادآموزی هیجانی نشان می‌دهند، اما متأسفانه این دوره‌ها در سیستم آموزش و پرورش كشور ما هنوز هم ناشناخته و نادراند و معلمان، مدیران مدارس و والدین از وجود چنین دوره‌هایی آگاهی ندارند. هنوز تئوری هوش هیجانی را مترادف با هوش‌های چندگانه گاردنر، و یا هوش عمومی می‌دانند.

در كشور ما دست‌اندركاران و تصمیم‌گیران آموزش همچنان نتایج آزمون‌های هوش شناختی را به عنوان معیار انتخاب رشته در دبیرستان‌ها و پیش‌بینی موفقیت تحصیلی در آینده دانش‌آموزان مورد استفاده قرار می‌دهند و چندان توجهی به تئوری هوش هیجانی نشان نمی‌دهند.

اگر این كار را الان انجام ندهیم، پس چه زمانی اساسی‌ترین مهارت‌های زندگی را به كودكان خواهیم آموخت؟

امید آن داریم كه در آینده روان‌شناسان هوش هیجانی و هوش‌ شناختی را برای فهم بهتر توانایی‌های انسان و پیش‌بینی دقیق‌تر موفقیت و سازگاری با محیط با هم تلفیق كنند.

تعاریف ابعاد هوش هیجانی

1ـ خودآگاهی هیجانی كه توانایی تشخیص و درك احساسات است.

2ـ جرأتمندی (قاطعیت)، یعنی توانایی بیان احساسات، عقاید و افكار خود و ایستادگی برای دفاع از حقوق خود بدون كمرویی و یا پرخاشگری.

3ـ حرمت نفس كه احساس امنیت، نیروی درونی، اعتماد به نفس، خودباوری و مفهوم نسبتاً خوب رشد یافته هویت جنسی در فرد است.

4ـ خودشكوفایی كه فرآیندی مستمر و پویا برای كسب حداكثر رشد توانایی‌ها، قابلیت‌ها و استعدادهاست و به احساس رضایت از خود و زندگی وابسته است.

5 ـ استقلال؛ اشخاص مستقل از اتكا به دیگران در برآوردن نیازهای عاطفی‌شان پرهیز می‌كنند.

6 ـ همدلی؛ افراد همدل به دیگران توجه دارند و به احساسات و نگرانی‌ها و علایق آنها توجه نشان می‌دهند و حساس به این هستند كه دیگران چرا و چگونه و چه چیزی را احساس می‌كنند؟

7 ـ روابط بین فردی كه توانایی صمیمیت و محبت و انتقال دوستی به شخص دیگر و احساس رضایت از این روابط است.

8‌ ـ مسئولیت‌پذیری اجتماعی؛ اشخاص مسئولیت‌پذیر می‌توانند دیگران را بپذیرند و استعدادهای‌شان را به نفع جمع به كار گیرند. كسانی كه فاقد این توانایی هستند، موجب آزار دیگران می‌شوند، نگرش‌های ضداجتماعی دارند و از دیگران سوءاستفاده می‌كنند.

9ـ حل مسأله؛ افرادی كه توانایی حل مسأله دارند، توانایی شناسایی و تعریف مشكلات و كشف و انجام راه‌حل‌های بالقوه موثر برای حل مشكلات را دارند، آنها وظیفه‌شناس و منظم هستند.

10ـ واقعیت‌سنجی، یعنی توانایی ارزیابی ارتباط بین آنچه تجربه می‌شود و آنچه عیناً وجود دارد.

11ـ تحمل فشار؛ این بعد از هوش هیجانی به قدرت من و سازگاری اجتماعی شبیه است. تحمل فشار با آرامش و خودداری و مواجه شدن با مشكلات بدون تحت تاثیر هیجان‌های شدید واقع شدن مرتبط است. كسانی كه تحمل فشار را در حد بالایی دارند، بحران‌ها و مشكلات را بهتر پشت سر می‌گذارند و كمتر دچار احساس ناامیدی و تنهایی می‌شوند.

12ـ انعطاف‌پذیری، انعطاف‌پذیری توانایی منطبق ساختن افكار، عواطف و رفتار با موقعیت‌ها و شرایط دائماً در حال تغییر است. افراد با انعطاف فعال، زرنگ و قادر به واكنش به تغییر ذهن خود بدون تعصب هستند.

13ـ كنترل تكانه؛ افرادی كه توانایی كنترل تكانه دارند، تاخیر انداختن تكانه یا وسوسه انجام عملی را دارند. آنها خوددار و قادر به كنترل خشم خود هستند.

14ـ شادكامی؛ افراد شادمان اغلب احساس خوب و راحتی چه در محیط كار و چه در اوقات فراغت دارند. شادكامی پیامد جانبی یا شاخص مهم هوش هیجانی است. شخصی كه در این عامل ضعیف است، ممكن است نشانه‌هایی از افسردگی، نگرانی، ناامیدی، احساس گناه از زندگی و در موارد شدیدتر افكار و رفتار خودكشی را داشته باشد.

15ـ خوش‌بینی نشان‌دهنده امید به زندگی و رویكردی مثبت به زندگی روزمره است، زندگی را با دید روشن‌تری ببینید.

هوش هیجانی

اولين بار در سال 1990 روانشناسي به نام «سالوي» ، اصطلاح هوش هيجاني را براي بيان كيفيت و درك احساسات افراد، همدردي با احساسات ديگران و توانايي اداره مطلوب خلق و خو به كار برد. درحقيقت اين هوش مشتمل بر شناخت احساسات خويش و ديگران و استفاده از آن براي اتخاذ تصميمات مناسب در زندگي است. به عبارتي عاملي است كه به هنگام شكست، در شخص ايجاد انگيزه مي كند و به واسطه داشتن مهارتهاي اجتماعي بالا منجر به برقراري رابطه خوب با مردم مي شود.
تئوري هوش هيجاني ديدگاه جديدي درباره پيش
 بيني عوامل مؤثر بر موفقيت و همچنين پيشگيري اوليه از اختلالات رواني فراهم مي كند كه تكميل كننده علوم شناختي، علوم اعصاب و رشد كودك است. قابليتهاي هيجاني براي تدبير ماهرانه روابط با ديگران بسيار حائز اهميت است.
روانشناسي به
 نام «گلمن» اظهار مي دارد كه هوش شناختي در بهترين شرايط تنها ۲۰ درصد از موفقيتها را باعث مي شود و 80رصد از موفقيتها به عوامل ديگر وابسته است و سرنوشت افراد در بسياري از موقعيتها در گرو مهارتهايي است كه هوش هيجاني را تشكيل مي دهند. درواقع هوش هيجاني عدم موفقيت افراد با ضريب هوش بالا و همچنين موفقيت غيرمنتظره افراد داراي هوش متوسط را تعيين مي كند. يعني افرادي با داشتن هوش عمومي متوسط و هوش هيجاني بالا خيلي موفقتر از كساني هستند كه هوش عمومي بالا و هوش هيجاني پايين دارند. پس هوش هيجاني پيش بيني كننده موفقيت افراد در زندگي و نحوه برخورد مناسب با استرسها است.ا

اين هوش  بنا به نظر «بار-اون » 5 مولفه  به شرح زير دارد  كه 15  عامل  در آن موثر هستند.افراد  تعداد بيشتري از اين مولفه ها را در خود بيابند هوش  هيجاني بالاتري  دارند.
۱- مهارتهاي درون فردي شامل:
خودآگاهي هيجاني (بازشناسي و فهم احساسات خود)
جرأت (ابراز احساسات،
  عقايد،  تفكرات و دفاع از حقوق شخصي به شيوه اي سازنده)
خودتنظيمي (آگاهي، فهم،
  پذيرش و احترام به خويش)
خودشكوفايي (تحقق بخشيدن به استعدادهاي بالقوه خويشتن)
استقلال (خودفرماني و خودكنترلي در تفكر و عمل شخصي و رهايي از وابستگي هيجاني)
۲- مهارتهاي ميان فردي شامل:
روابط ميان فردي (آگاهي، فهم و درك احساسات ديگران، ايجاد و حفظ روابط رضايت
 بخش دو جانبه كه به صورت نزديكي هيجاني و وابستگي مشخص مي شود)
تعهد اجتماعي(عضو مؤثر و سازنده گروه اجتماعي خود بودن، نشان دادن خود به عنوان يك شريك خوب)
همدلي(توان آگاهي از احساسات ديگران، درك احساسات و تحسين آنها)
۳- سازگاري شامل:
مسأله گشايي(تشخيص و تعريف مسائل، همچنين ايجاد راه
 كارهاي مؤثر)
آزمون واقعيت(ارزيابي مطابقت ميان آنچه به طور ذهني و آنچه به طور عيني، تجربه مي
 شود)
انعطاف
 پذيري(تنظيم هيجان، تفكر و رفتار به هنگام تغيير موقعيت و شرايط)
۴- كنترل استرس شامل:
توانايي تحمل استرس(مقاومت در برابر وقايع نامطلوب و موقعيت
 هاي استرس زا)
كنترل تكانه(ايستادگي در مقابل تكانه يا انكار تكانه)
۵- خلق عمومي شامل:
شادي(احساس رضايت از خويشتن، شاد كردن خود و ديگران)
خوشبيني(نگاه به جنبه
 هاي روشن زندگي و حفظ نگرش مثبت حتي در مواجهه با ناملايمات)
چگونه مي
 توان در هوش هيجاني پيشرفت كرد؟
بايد گفت بيشتر مهارت
 ها در اثر تعليم و تربيت پيشرفته مي شود و احتمال دارد كه اين موضوع حداقل براي بعضي از مهارت هاي هوش هيجاني صحيح باشد.
مهارتهاي هوش هيجاني در منزل و با تعامل خوب والد و كودك شروع مي
 شود. والدين به كودكان ياد مي دهند كه هيجانهاي خود را تشخيص داده و آنها را نامگذاري كنند. به عنوان نمونه، من الان ناراحت هستم، خوشحالم، عصباني ام. پس وقتي از رفتار برادرش شكايت مي كند و مي گويد من از او متنفرم، مي توان جمله او را اين گونه بازگويي كرد: به نظر مي رسد رفتار برادرت خيلي تو را عصباني كرده، هم نشان داده ايد كه احساس كودك خود را درك كرده ايد و هم الگوي مناسبي براي بيان احساسات فراهم ساخته ايد.
يكي ديگر از راه
 هاي پيشنهادي براي پرورش هوش هيجاني، ايجاد يك محيط امن عاطفي است به گونه اي كه كودكان بتوانند با آزادي و امنيت خاطر درباره احساساتشان با والدين گفت وگو كنند. پس بايد به آنها نشان داد كه به احساسات آنها توجه شده و نظريات آنها با صبر و حوصله شنيده مي شود. حتي اگر نظريات كودكان مورد قبول والدين نيست بهتر است با استدلال خواهي آنها را توجيه كنند و در مواردي كه آسيب كودك را مورد حمله قرار مي دهد بهتر است به جاي اين كه بگويند «بالاخره خودت را به كشتن مي دهي» اين عبارت را بگوييد «من مي ترسم به خودت آسيب برساني» . و اگر اشتباهي از جانب والدين رخ داد بايد از كودكان عذرخواهي كنند تا عملاً آموخته باشند كه پذيرش اشتباهات و احساس تأسف امري طبيعي است.
عدم رعايت اين موارد و عدم ابراز ناراحتي و حتي خشم توسط والدين ممكن است باعث شود بعضي اوقات كودكان دچار اختلالاتي شوند كه در آن از احساسات خود دور شوند يا در درك احساسات با سوء تفاهم روبه
 رو شوند.
متخصصان باور دارند كه آموزش طبيعي هيجاني كه باهنرهاي آزاد و نظام
 هاي ارزشي نيز همراه است اهميت ويژه اي دارد. در درسهايي كه شامل داستانهاي مهيج است كودكان در مورد احساسات قهرمانان شروع به يادگيري مي كنند. پس آنها مي توانند ياد بگيرند كه چه چيزي باعث احساس شخصيت ها به صورت شادماني، خشم، ترس و... شده و چگونه اينها با احساسات خود كنار آمده و يا مقابله كنند.
آموزش مهارتهاي اجتماعي نيز يكي از راه
 هاي افزايش هوش هيجاني است. اين آموزش ها شامل برنامه هاي كنترل خشم و عصبانيت، همدلي، تشخيص و به رسميت شناختن تشابهات و تفاوت هاي مردم، اظهار ادب و صميميت و تعارف، اداره خود، برقراري ارتباط، ارزيابي خطرات، خودگفتاري مثبت، حل مسأله و مشكل، تصميم گيري، ايجاد هدف و مقاومت در مقابل فشار گروه هم سن است.
موضوع ديگر هوش هيجاني و مقابله با بحران است. ديده شده افرادي وجود دارند كه به طور مداوم در مقابله با نتايج منفي دچار مشكل هستند و به نظر مي
 رسد هيچ گاه از شر حوادث بد در زندگي خلاص نمي شوند. در مقابل افرادي وجود دارند كه حتي پس از غم انگيزترين تجارب به حال اوليه برمي گردند و حتي به جلو مي روند. اين موضوع مربوط به قابليت هاي هيجاني است كه اجزاي آن تركيب كننده هوش هيجاني هستند.
هوش هيجاني به اين صورت فرآيند مقابله را تشريح مي
 كند:
ابتدا لازم است آنچه را احساس مي
 كنيم درك كنيم و لذا براي ايجاد ارتباط با احساسات خود به دو طريق كلامي و غير كلامي عمل مي كنيم. از آن گذشته، لازم است احساسات ديگران را نيز درك كنيم و با آنها همدلي كنيم.
بايد بدانيم كه هيجانها در افكار اولويت ايجاد مي
 كنند(منجر به بوجود آمدن تفكرات خاص مي شوند)، حافظه را شكل مي دهند، ديدگاه هاي مختلف حل مسأله خلق مي كنند و خلاقيت را سهولت مي 
بخشند